Ο ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΠΟΛΤΑΒΑΣ ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΚΑΙ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΡΩΣΗΣ (Ο ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΚΟΜΒΩΝ π. ΕΠΙΦΑΝΙΟΥ ΤΣΕΡΝΟΦ)

Η Θεολογία της απολύτρωσης κατά τον αρχιεπίσκοπο Πολτάβας Θεοφάνη Μπυστρόφ (1874-1940) Theology of Redemption by Archbishop of Poltava Theophan Bystrov (1874-1940) Συγγραφείς: Ντεμούσκινα Ναταλία Boris (Demushkina Natalia) Σχολή/Τμήμα: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Θεολογίας Γλώσσα: Ελληνικά Ημ/νία έκδοσης: 2011 Περίληψη: Ο 19ος καθώς και η αρχή του 20ου αιώνα αποτελούν πραγματικά την “χρυσή εποχή” της ρωσικής θεολογίας, κατά την οποία αναδείχθηκαν πολλοί επιφανείς θεολόγοι στη Ρωσία. Ανάμεσά τους βρίσκεται και το όνομα του αρχιεπισκόπου Θεοφάνη Μπυστρόφ (1874-1940), ο οποίος λησμονήθηκε στη σοβιετική περίοδο και μόνο τα τελευταία είκοσι χρόνια άρχισαν να μελετούν τα θεολογικά του έργα και να σπουδάζουν την προσωπικότητά του. Παρ’ όλο που ήταν μορφωμένος αρχιερέας και, κατά κοινή αναγνώριση, άριστος γνώστης των αγιοπατερικών συγγραμμάτων, σοφός πρύτανης της Θεολογικής Ακαδημίας στην Αγία Πετρούπολη (που τότε γνώρισε την ακμή της) και πνευματικός πατέρας της οικογένειας του τελευταίου τσάρου, ταυτόχρονα ζούσε αληθινή ασκητική ζωή. Ως επαρχιούχος αρχιερεύς της Πολτάβας ο αρχιεπίσκοπος Θεοφάνης συμμετείχε στην Πανρωσική Σύνοδο των 1917/1918. Ύστερα, στην εξορία ήταν μέλος της Ιεράς Συνόδου της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας της Διασποράς. Συνδύαζε μέσα στην προσωπικότητά του τις θετικές ιδιότητες του αρχιερέα, ασκητή, επιστήμονα και θεολόγο. Η εποχή μέσα στην οποία έζησε ο δεσπότης ήταν γεμάτη με συνταρακτικά γεγονότα και προβλήματα, που είχαν σχέση με τη Ρωσία και την Ρωσική Εκκλησία, και σε αυτή την εποχή ταραχών οι περισσότεροι αρχιερείς προσπαθούσαν να σώσουν την Εκκλησία από την απόλυτη εξαφάνιση. Όταν, όμως εμφανίστηκε κίνδυνος για την καθαρότητα της ορθόδοξης διδασκαλίας, δηλαδή κίνδυνος της εισήγησης του έργου του μητροπολίτη Αντωνίου Χραποβίτσκυ Η Εμπειρία της Ορθόδοξης Κατηχήσεως (που ερχόταν σε αντίθεση με τη σωτηριολογική διδασκαλία της Εκκλησίας) ως διδακτικού εγχειριδίου στα εκκλησιαστικά σχολεία, ο αρχιεπίσκοπος Θεοφάνης υπήρξε πρώτος, που διαμαρτυρήθηκε και έστειλε στην Ιερά Σύνοδο μια θεολογική ανάλυση των παραπλανήσεων του προκαθημένου της Ρωσικής Εκκλησίας της Διασποράς. Ο μητροπολίτης Αντώνιος στην Κατήχησή του, επιδιώκοντας το νεοτερισμό, και θέλοντας να δώσει ένα ζωντανό πνεύμα στην ξηρή σχολαστική διδασκαλία, παρασύρθηκε πολύ και συνδυάζοντας τη θεολογία με τον ηθικισμό, άρχισε να θέτει τα ηθικά προβλήματα στην πρώτη γραμμή και τα θεολογικά μόνο στη δεύτερη. Στο πλαίσιο της δογματικής, ο συγγραφέας ταλαντεύεται από το ένα άκρο έως το άλλο, και απομακρυνόμενος από το σχολαστικισμό μπαίνει στη συμπάσχουσα αγάπη. Η κριτική μελέτη του αρχιεπισκόπου Θεοφάνη Περί του Δόγματος της Απολύτρωσης (κατά της Κατηχήσεως του μητροπολίτη Αντωνίου) μπορεί δικαιολογημένα να χαρακτηρισθεί ως βαθιά επιστημονικό σύγγραμα. Τα προσαγόμενα εκτεταμένα χωρία από τα συγγράμματα των μεγάλων διδασκάλων της Εκκλησίας αποδεικνύουν ότι οι αντιρρήσεις του αρχιεπισκόπου Θεοφάνη εναντίων της ηθικής θεωρίας του μητροπολίτη Αντωνίου βασίζονται πάνω στην αναγνωριζόμενη από την ορθόδοξη παράδοση ερμηνεία του κεντρικού δόγματος της χριστιανικής θρησκείας, ενώ οι δικές του σκέψεις, που είναι διατυπωμένες με ακρίβεια καθιστούν φανερή την ταύτιση της θεολογίας του με την αγιοπατερική διδασκαλία. Οι αντιρρήσεις του αρχιεπισκόπου Θεοφάνη ήταν τόσο σοβαρές, που ακόμη και οι υποστηριχτές των απόψεων του μητροπολίτη Αντωνίου αναγνώρισαν τον αρχιεπίσκοπο ως τον πλέον σοβαρό κριτικό της θεολογίας του. Αυτή η μελέτη προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον μεταξύ των θεολόγων και έτσι ο στόχος της επιτεύχθηκε. Η Εμπειρία της Ορθόδοξης Κατηχήσεως όχι μόνο δεν έγινε διδακτικό εγχειρίδιο, αλλά και καταδικάστηκε ως σχεδόν αιρετική διδασκαλία. Το Περί του Δόγματος της Απολύτρωσης του αρχιεπισκόπου Θεοφάνη ακόμα και σήμερα παρουσιάζει ενδιαφέρον για όλους τους θεολόγους ως πολύ σοφό και άκρως επιστημονικό παράδειγμα δογματικής μελέτης.